Sách "Mỗi đứa trẻ một cách học"

Đối tượng quyển sách hướng đến là giáo viên và cha mẹ của những đứa trẻ - những người luôn mong muốn trẻ có được kết quả học tập xuất sắc tại trường và đặc biệt là có niềm say mê, hứng thú với việc học. Tuy nhiên, mong muốn đó ko phải lúc nào cũng trở thành hiện thực. Tại sao vậy? Sau tất cả những tình yêu thường, sự kiên định, nỗ lực, điều quyết định cuối cùng là phương pháp đúng.

"Chỉ khi nhìn nhận mỗi đứa trẻ là một cá thể với một cá tính riêng biệt, bạn mới không đi vào lối mòn dập khuôn và làm lệch lạc thiên hướng của trẻ. Khi xác định đúng phong cách học của trẻ, bạn có thể khơi dậy khả năng tiềm tàng của trẻ".

Quyển sách giúp mình hiểu được mỗi người có một phong cách khác nhau khi học và hiểu ra tại sao lúc nhỏ, điểm của mình thường cao trong khi các bạn khác thì không. Lí do không phải là mình thông minh hơn các bạn mà bởi vì phong cách dạy và kiểm tra ở trường phù hợp với phong cách học của mình. Từ đó có thể thấy, cách dạy và học hiện nay tại trường học đang giới hạn khả năng tiềm ẩn của rất nhiều học sinh. 

Điều đó có lợi có hại, mình cũng không biết nữa. Những đứa trẻ có kết quả tốt ở trường học thường là những đứa trẻ theo thiên hướng "cụ thể-theo trình tự", phù hợp với các nghề nghiên cứu, làm khoa học, ít giao tiếp. Trong khi những đứa trẻ theo các thiên hướng khác thì thường thành công trong xã hội nhiều hơn. Chưa có nghiên cứu nào chứng minh điều này đúng hay sai, chỉ là suy nghĩ cá nhân của mình thôi: có tác động nào tích cực trong việc đánh giá kết quả tệ cho những đứa trẻ không thích môi trường học hiện tại ở trường lớp không? 

Và phong cách học của mỗi đứa trẻ có phải là bẩm sinh, hay do đâu mà có? Quyển sách ko đề cập đến vấn đề này. Như mình nhớ, việc học của mình hồi lớp 1 không có gì ấn tượng nhưng từ cuối năm lớp 2, sau khi xếp đầu kì thi học sinh giỏi của trường, mình mới được giáo viên chú ý. Vậy trong khoảng thời gian từ lớp 1 đến cuối lớp 2, đã có gì đó thay đổi? Trí nhớ của mình không lưu lại bất kì sự kiện gì tác động đến việc học và cũng không có bất cứ một sự nỗ lực quá đáng trong việc học. Mình chỉ thực sự học hành tử tế, nỗ lực hơn từ sau sự kiện đó thôi.

Quay về hiện tại, quyển sách giúp mình hiểu ra phong cách học của mình và phong cách đó vẫn duy trì trong công việc hiện tại của mình. Mình cũng hiểu tại sao mình cảm thấy rất khó làm việc với một số người trong cùng dự án: do phong cách của mình và những người đó khác nhau nên làm việc với nhau giống như những người nói những ngôn ngữ khác nhau vậy. Hiểu được sự khác biệt này, hi vọng có thể giúp mình làm việc tốt hơn với mọi người :)

Sách "Lỗ hổng giảng dạy" (The teaching gap) - Phần 3 - hướng nào cho giảng dạy toán học tại Mỹ

Sau khi nghiên cứu rất kĩ mô hình nghiên cứu bài học tại Nhật, nghiên cứu đưa ra một số phương án để có thể áp dụng mô hình này tại Mỹ. Cơ bản là cần phải có sự vào cuộc của toàn thể giáo viên và cả hệ thống giáo dục tại Mỹ. Mình đọc xong, mình thấy phải cần có sự kiên trì, quyết tâm lâu dài thì mới có thể làm được như vậy, chứ chưa nói bao giờ những hoạt động đó mang lại hiệu quả. Đành phải chấp nhận thôi, giảng dạy là một hoạt động văn hoá mà.

Nghiên cứu cũng chỉ ra một vấn đề là giáo viên tại Mỹ không được coi trọng, họ chỉ là người thi hành những kết quả nghiên cứu, và sau hết, là người bị đổ lỗi nhiều nhất khi việc thay đổi giáo dục không có hiệu quả. Những nhà nghiên cứu nhấn mạnh là giáo viên cần được tôn trọng hơn và được tham gia nhiều hơn vào các hoạt động nghiên cứu giảng dạy. Chính giảng dạy mới là đối tượng cần cải cách hơn cả, chứ không phải chỉ có đi tìm giáo viên giỏi. Hơn thế nữa, việc giảng dạy cũng cần được chuyên nghiệp hoá, cần có chuẩn mực rõ ràng, thay vì dạy học mang nặng tính cá nhân và ít tính chia sẻ như hiện tại

Quay lại mô hình nghiên cứu bài học tại Nhật, các nhà nghiên cứu đặt câu hỏi rằng liệu đó có phải là cách tốt và phù hợp để Mỹ áp dụng không. Để đi tìm câu trả lời, dự án mở rộng nghiên cứu việc giảng dạy của các nước có học sinh đạt kết quả cao ở môn Toán. Sự mở rộng này mang lại kết quả là họ rút ra được những điểm chung trong việc dạy toán ở các nước này: dạy toán tập trung vào việc giúp h.s hưng thú với các khái niệm Toán học cốt lõi và các bước giải toán chính. Mặc dù cách dạy ở các nước này không giống nhau, nhưng giáo viên cần hiểu được rằng có rất nhiều cách giảng dạy khác nhau để giúp hs đạt kết quả cao và từ đó học hỏi, cải tiến việc giảng dạy của mình.

Động lực nào cho giáo viên thay đổi? Thay vì làm theo những kết quả nghiên cứu, chính gv sẽ cải tiến bài giảng của mình dần dần bằng cách chia sẻ, học hỏi. Đay là một cách học-để-dạy. Qua quá trình này, bản thân gv sẽ tiến bộ - động lực quan trọng nhất trong quá trình này.

Vân vân và vân vân. Túm lại là đọc các chương cuối, mình vẫn thấy quá mông lung vì để cần thay đổi, cần rất nhiều nỗ lực lâu dài của rất nhiều người, rất nhiều yếu tố cần cho việc thay đổi này. Làm giáo dục được hơn một năm, mình cũng nhận thấy rất khó để có được cái gì đột phá ngay được, cần phải kiên trì tưng bước từng bước một.

Nghĩ về việc dạy toán ở Việt Nam, theo như cuốn sách này mô tả về Mỹ, thì mình đánh giá là việc dạy toán ở VN tốt hơn. Tuy nhiên, giáo dục VN có thể học hỏi gì? Theo mình, thay vì suốt ngày nỗ lực cải cách thi cử, sách giáo khoa mà không có một căn cứ rõ ràng thì nên có những nghiên cứu về giảng dạy hiện tại, đang có vấn đề gì, có thể cải tiến chỗ nào. Tính ra, mình cũng chưa thấy có dự án nào nghiên cứu tử tế đàng hoàng về giáo dục VN. Đọc xong cuốn sách này, muốn làm một cái quá đi :)

Thầy cô nào "trót" đọc được bài này hoặc đã đọc cuốn sách này, em cũng mong thầy cô sẽ học theo những kết quả nghiên cứu khuyến khích. Mỗi một thầy cô nỗ lực sẽ tạo nên sự thay đổi nhỏ, nhiều thầy cô, nhiều thế hệ se góp lại được những thay đổi đáng kể. Cám ơn thầy cô!

Sách "Lỗ hổng giảng dạy" (The teaching gap) - Phần 2 - Phương pháp cải tiến giảng dạy tại Nhật

Mình đọc những chương tiếp theo của quyển sách trong quá trình lang thang ở Campuchia 4 ngày nên có nhiều thời gian để nghiền ngẫm hơn.

Người dân Việt Nam vẫn hay kêu ca là tại sao giáo dục cứ cải cách hoài, để học sinh suốt ngày lo lắng nên học như nào, thi như nào. Thực tế là ở các nước như Nhật, Mỹ đều vẫn nghiên cứu để cải tiến nền giáo dục sao cho tốt hơn. Nước nào cũng có những vấn đề riêng của mình trong giáo dục và vì giáo dục là lĩnh vực được quan tâm hàng đầu ở bất cứ nước nào nên việc cải tiến là rất quan trọng.

Tuy nhiên, cải cách giáo dục ở mỗi nước lại được tiến hành theo những cách thức rất khác nhau. Quyển sách chỉ ra sự khác biệt này giữa Mỹ và Nhật, từ đó lí giải vì sao giáo dục ở Mỹ không có biến đổi gì trong vòng 100 năm nay và tại sao nền giáo dục của Nhật ngày càng đi lên.

Đầu tiên phải đồng ý rằng dạy học là một hoạt động văn hóa. Các nhà nghiên cứu đã rút ra điều này khi xem video, không phải là từ sự khác nhau giữa video dạy học giữa các nước mà chính là sự đồng nhất trong cách dạy của giáo viên trong cùng một nước. Giáo viên trong cùng một nước thì dạy cơ bản là giống nhau. Hoạt động dạy học gần như thay đổi rất ít theo thời gian do những người làm giáo viên đều từng là học sinh, đã lĩnh hội các cách giảng dạy từ khi còn nhỏ và rất nhiều năm sau đó trên ghế nhà trường. Không chỉ có giáo viên nằm trong hệ thống văn hóa đó, học sinh, cơ sở vật chất, phương pháp... theo như cách nghiên cứu trong quyển sách chỉ ra, đều có tính ổn định, chứng tỏ dạy học là hệ thống văn hóa. Mà văn hóa thì không thể đùng một cái nói thay đổi là thay đổi được mà cần phải mất thời gian và cần có sự kiên trì.

Và bây giờ xem xét việc cải cách giáo dục ở hai nước:

Mỹ

Cách thức: 

Các nhà nghiên cứu giáo dục Mỹ tiến hành các nghiên cứu để đánh giá và đưa ra giải pháp, sau đó giáo viên được cung cấp giải pháp thông qua những tài liệu hướng dẫn và áp dụng vào lớp học của mình. Những công cuộc cải cách này cứ được tiến hành hết lần này đến lần khác.

Kết quả:

Gần như không có thay đổi gì, thậm chí còn tệ hơn.

Lí do:

Giáo viên được hướng dẫn về công cuộc cải cách một cách sơ sài và không nhận được hỗ trợ trong quá trình thực thi nên giáo viên hiểu sai về việc thực thi đó. Giống như câu chuyện: những nhà truyền giáo được yêu cầu hướng dẫn người dân Yemen chuyển lên ngồi ăn trên bàn thay vì ngồi dưới đất; khi người ta đến khảo sát kết quả thì thấy rằng người dân Yemen đúng là ngồi trên bàn để ăn nhưng là trên cái bàn úp ngược 4 chân lên trời :)

Những nhà nghiên cứu không phải người giảng dạy nên họ không thực sự hiểu vấn đề thực sự của giáo viên & học sinh. Họ thường dựa trên những con số để đánh giá và đưa ra giải pháp mà không có sự đóng góp của giáo viên trong nghiên cứu dẫn đến kết quả nghiên cứu xa rời thực tế còn giáo viên không hiểu rõ tinh thần cải cách nên thường thực hiện không đúng, không tới và khi thực hiện không có hiệu quả, dễ bị nản lòng.

GV không chia sẻ và học hỏi lẫn nhau. Giáo viên lấy lí do sự khác biệt giữa mỗi HS nên không thể áp dụng cách của GV này cho GV kia, cách dạy của GV là tùy thuộc vào GV, chương trình dạy thậm chí cũng rất khác nhau giữa các GV nên việc cải cách giảng dạy gần như không được chia sẻ, kế thừa giữa các GV.

Nhật

Cách thức: 

Ở Nhật có một hoạt động nghiên cứu bài học gọi là kounaikenshu. Tất cả giáo viên đều phải tham gia hoạt động này và nó được tiến hành đều đặn hàng tuần, hàng tháng, hàng quý ở nhiều quy mô khác nhau, nhỏ nhất là trong 1 nhóm giáo viên trong cùng bộ môn. Trong hoạt động này, giáo viên sẽ thảo luận về một chủ đề nào đó, thường là các vấn đề rất nhỏ trong một bài học cụ thể nào đó. Quy trình như sau:
Đưa ra vấn đề -> Thảo luận giải pháp -> Thử nghiệm tại lớp học -> Đánh giá và thay đổi -> Thử nghiệm nhiều lần tiếp theo tại lớp học -> Chia sẻ tại hội thảo quy mô lớn hơn và xuất bản.

Đọc cụ thể một ví dụ mới thấy là giáo viên Nhật họ quan tâm đến từng chi tiết rất bé. Chỉ đơn giản như bài toán lớp 4 có nhắc đến số lượng thành viên trong gia đình, GV sẽ thảo luận nên lấy con số như nào cho phù hợp.

Kết quả:

Các vấn đề được đưa ra rất nhỏ nên việc cải cách cũng chỉ có kết quả rất nhỏ, tuy nhiên chính vì kiên trì thực hiện những thay đổi nhỏ mà việc giáo dục của Nhật cứ vậy mà đi lên.

Lí do:

Giáo viên đóng vai trò chính trong việc cải cách giáo dục. Họ hiểu vấn đề trong lớp học, họ cùng tìm giải pháp và có cả lớp học để thử nghiệm những cải cách đó. GV Nhật nghĩ rằng: "Nếu họ không làm nghiên cứu bài học thì họ không phải giáo viên", tức là hoạt động cải tiến việc giảng dạy là một phần cv tất yếu của GV Nhật.

GV có môi trường để học hỏi, chia sẻ để cùng tiến bộ. Các buổi nghiên cứu bài học mặc định là hoạt động của GV ở tất cả các trường ở Nhật. Chương trình ở Nhật thì đồng nhất trên cả nước nên các kết quả cải tiến nghiên cứu ra có thể áp dụng ở trên khắp nước Nhật.

Kết luận

Rõ ràng dạy học là một hoạt động văn hóa nên cứ tiếp tục áp dụng cách làm của Mỹ thì rất khó để thay đổi. Vậy Mỹ có thể áp dụng cách làm của Nhật hay không? Theo như quyển sách nói thì người Mỹ thích những gì nhìn thấy ngay được kết quả, những cải cách hoành tráng, quy mô lớn, nên cơ bản là khó áp dụng. Quyển sách sẽ chỉ ra cách áp dụng. Mình sẽ đọc và update trong phần tiếp theo.

Còn Việt Nam?
Trong lúc đọc quyển sách này, mình nghĩ về 2 thứ: việc cải cách giáo dục ở VN và dự án giáo dục trực tuyến mình đang làm.
1. Cải cách giáo dục ở VN hiện tại
Các bác ở trên vẫn cố gắng cải cách bằng rất nhiều cách khác nhau: cải cách sách giáo khoa, cải cách chương trình thi, cập nhật công nghệ vào giảng dạy... mà có vẻ cũng loay hoay chưa biết sẽ đi đâu về đâu, học sinh hoang mang, giáo viên bối rối, gia đình lo sợ, xã hội chỉ trích...

Vấn đề của VN có vẻ khá giống vấn đề của giáo dục Mỹ trong việc cải cách giáo dục. VN có nên học hỏi Nhật trong việc cải cách? Với văn hóa làm việc quy củ, kỉ cương như người Nhật, việc gì thấy cũng có thể, còn VN, liệu có áp dụng được cách đấy? Mình cũng không biết nữa, nhưng mình hi vọng sẽ tìm được gì đó sau khi đọc xong cuốn sách.

2. Công việc mình đang làm
Cơ bản là cũng gặp vấn đề tương tự. Thay vì giải quyết những vấn đề bé xíu đang tồn tại, mình cứ bị mơ mộng những cái cao xa đâu đó, hết thay đổi định hướng này đến định hướng khác. Rút cục là vấn đề thì vấn còn đó, thậm chí nảy sinh nhiều vấn đề mới mà không bao giờ giải quyết được.

Phần 3 - Hướng nào cho giảng dạy Toán tại Mỹ